Air laut yang jernih kadangkala menyimpan kejutan yang tak nampak dari tepi pantai. Obor-obor Malaysia kini semakin menjadi perhatian apabila kemunculannya dilaporkan lebih kerap, terutama ketika cuaca panas. Yang kelihatan seperti plastik lutsinar terapung itu pula bukan semestinya sampah. Ia mungkin obor-obor yang boleh menyengat.
Kebanyakan spesies sebenarnya tidak berbahaya. Namun begitu, beberapa jenis membawa bisa yang serius, termasuk box jellyfish atau obor-obor kotak. Spesies ini antara hidupan laut paling berbisa di dunia. Sengatannya boleh mencetuskan sakit melampau, menyerang jantung dan sistem saraf, malah membawa maut dalam beberapa minit bagi kes teruk.
Menurut laporan asal mengenai peningkatan obor-obor di perairan Malaysia, kajian saintifik merekodkan sekitar 20 hingga 34 jenis spesies obor-obor di perairan negara. Kebanyakannya datang daripada kelas Scyphozoa dan Cubozoa.
Kenapa obor-obor Malaysia semakin mudah ‘meletup’ jumlahnya?
Fenomena besar-besaran ini dikenali sebagai jellyfish bloom. Ringkasnya, jumlah obor-obor melonjak dengan pantas dalam kawasan laut tertentu. Pensyarah kanan Universiti Putra Malaysia, Dr Wan Mohd Syazwan Wan Solahudin, berkata peningkatan bloom di seluruh dunia, termasuk Malaysia, menimbulkan kebimbangan terhadap ekosistem dan manusia.
Perubahan iklim dilihat memberi kelebihan kepada obor-obor. Suhu laut yang meningkat boleh mempercepatkan pertumbuhan mereka dan menggalakkan kemunculan obor-obor muda. Tambahan pula, keadaan ketika El Niño seperti air lebih panas, oksigen rendah dan pengasidan laut boleh mewujudkan persekitaran yang sesuai untuk mereka berkembang.
Obor-obor juga lebih tahan dalam air yang kurang oksigen berbanding pesaing seperti ikan dan kerang. Keperluan oksigen serta makanan mereka lebih rendah. Oleh itu, apabila keadaan laut berubah, mereka mungkin lebih mudah bertahan dan meluaskan kawasan.
Selain faktor iklim, aktiviti manusia turut dikaitkan dengan peningkatan bloom. Penangkapan ikan berlebihan serta pertambahan struktur seperti pancang nelayan, sangkar ikan dan jeti boleh menyumbang kepada keadaan yang menggalakkan populasi obor-obor. Di Malaysia, bloom pula kerap dilaporkan antara Januari hingga September, iaitu bulan yang lebih panas.
Sengatan kecil, risiko yang bukan kecil
Angka dan insiden yang direkodkan memang sukar dipandang ringan. Lebih 700 kes sengatan obor-obor, termasuk kes maut dan tidak maut, telah dilaporkan di perairan Malaysia sejak awal 2000-an. Dalam tempoh 2000 hingga 2010 pula, tiga kematian akibat sengatan box jellyfish membabitkan pelancong direkodkan di Malaysia.
Tahun lalu, seorang kanak-kanak lelaki warga Rusia berusia dua tahun meninggal dunia empat hari selepas disengat di perairan cetek Pantai Cenang, Langkawi. Selain itu, seorang kanak-kanak perempuan berusia tujuh tahun turut meninggal dunia selepas disengat di Pantai Sawangan, Kuala Penyu, Sabah.
Di Langkawi sahaja, 102 kes sengatan direkodkan dalam tempoh tiga tahun. Sebanyak 73 kes dicatatkan pada 2024, iaitu angka tertinggi bagi tempoh tersebut. Sementara itu, kira-kira 30 kanak-kanak disengat ketika perlumbaan air terbuka di Teluk Senangin, Lumut, pada Ogos tahun lalu.
Pantai selamat perlukan tindakan pantas
Peningkatan kes sengatan boleh mengganggu aktiviti rekreasi dan pelancongan. Jika pantai perlu ditutup, peniaga serta pengendali pelancongan juga boleh menerima kesannya. Oleh sebab itu, pihak berkuasa disaran mengenal pasti pantai yang kerap mencatatkan insiden dan memasang papan amaran yang jelas.
Dalam kes sengatan serius, minit pertama sangat penting. Pakar kecemasan dan toksinologi klinikal, Prof Madya Dr Ahmad Khaldun Ismail, menegaskan CPR perlu dimulakan segera jika mangsa mengalami henti jantung. Tanpa bekalan oksigen, kerosakan otak boleh bermula kira-kira empat minit selepas jantung berhenti.
Beliau juga mengingatkan orang ramai supaya tidak menggunakan air kencing, pasir atau minuman ringan sebagai rawatan. Sebaliknya, sesungut yang kelihatan perlu dibilas perlahan-lahan menggunakan air laut sebelum mendapatkan rawatan segera. Pengunjung di kawasan berisiko juga boleh memakai pakaian renang pelindung daripada bahan Lycra.
Antivenom bagi box jellyfish pula tidak dihasilkan di Malaysia. Ia diimport dari Australia dan hanya disimpan di hospital tertentu di Sabah, Pulau Pinang serta Langkawi. Namun begitu, rawatan itu hanya digunakan untuk kes yang teruk.
Pandangan Kami
Pada pandangan kami, isu obor-obor bukan alasan untuk terus takut pergi pantai. Sebaliknya, ia peringatan bahawa laut bukan sekadar lokasi bergambar dan mandi-manda. Kita perlu lebih peka terhadap amaran, keadaan setempat dan langkah kecemasan.
Untuk jangka panjang, penyelidikan yang lebih mendalam boleh membantu pihak berkuasa menjangka lokasi serta masa bloom berlaku. Jika maklumat itu diperkukuh bersama latihan penyelamat pantai, pengalaman menikmati pantai Malaysia boleh kekal seronok — dan yang lebih penting, lebih selamat.
