PETALING JAYA: Kelemahan utama Malaysia dalam konflik yang semakin meningkat antara AS dan Iran mungkin bukan disebabkan oleh hubungan perdagangan yang sederhana dengan Tehran, tetapi lebih kepada saluran minyak global dan pengangkutan yang rapuh yang menyokong ekonominya.
Perhatian global kini tertumpu kepada Selat Hormuz, sebuah titik chokepoint maritim strategik di mana sebahagian besar bekalan minyak mentah dunia transit setiap hari, berikutan laporan mengenai kematian Ayatollah Sayyid Ali Hosseini Khamenei, pemimpin tertinggi Iran.
Walaupun pendedahan perdagangan langsung Malaysia dengan Iran adalah terhad, para penganalisis memberi amaran bahawa sebarang gangguan di Hormuz boleh membawa kesan besar terhadap harga bahan bakar, premium insurans maritim dan inflasi domestik.
Pakar hubungan antarabangsa dari Universiti Islam Antarabangsa Malaysia, Assoc Prof Dr Mohd Yazid Zul Kepli, menyatakan bahawa pendedahan Malaysia lebih terhasil daripada mekanisme pasaran global berbanding angka perdagangan dua hala.
“Malaysia mempunyai jumlah perdagangan dengan Iran hanya RM2.6 bilion dari 2024 hingga 2025. Saya rasa ini adalah angka yang agak kecil,” katanya.
Namun, beliau menegaskan bahawa angka tersebut tidak melindungi negara daripada kejutan ekonomi yang lebih besar.
“Malaysia terdedah kepada kos tenaga dan pengangkutan yang lebih tinggi kerana gangguan di Hormuz sudah pun menjejaskan pergerakan kapal tangki dan insurans.
“Untuk Malaysia, ini mungkin bermakna import minyak mentah dan bahan bakar yang lebih mahal, peningkatan kos untuk industri dan pengangkutan, serta tekanan inflasi di seluruh ekonomi,” tambahnya.
Mohd Yazid juga mencatat bahawa walaupun tanpa perang berskala penuh di kawasan tersebut, ketidakstabilan yang berpanjangan sahaja boleh mencetuskan akibat ekonomi yang berantai.
“Satu perkara penting yang sering terlepas pandang adalah bahawa Malaysia masih boleh terjejas walaupun kapal-kapalnya tidak berada dalam bahaya secara langsung.
“Harga minyak global, ketersediaan kapal tangki dan kadar insurans maritim boleh melonjak dengan cepat selepas lalu lintas melalui Selat Hormuz terganggu.
“Risiko utama untuk Malaysia adalah peningkatan harga bahan bakar dan barang, gangguan dalam pengangkutan dan perjalanan, serta kemungkinan ketegangan dalam talian atau sektarian merebak ke dalam perdebatan awam.”
Selebihnya, beliau menyatakan bahawa kesan geopolitik segera dari kematian Khamenei yang dilaporkan kemungkinan akan meningkatkan ketidakstabilan di seluruh Timur Tengah.
“Kematian Khamenei kemungkinan akan menjadikan Timur Tengah lebih tidak stabil dalam jangka pendek kerana ia boleh mencetuskan perjuangan penggantian di dalam Iran dan tindak balas yang lebih kuat oleh Iran atau sekutunya.”
“Satu perkara yang ramai orang terlepas pandang adalah bahawa bahaya mungkin meningkat bukan hanya dari Iran tetapi juga dari golongan keras, kumpulan proksi, atau pasukan keselamatan yang cuba menunjukkan kekuatan dalam tempoh kekosongan kepimpinan.”
Secara diplomatik, Mohd Yazid menggesa supaya ada tindakan berwaspada dan berkecuali secara strategik.
“Malaysia harus tetap tidak berpihak, menyokong usaha de-eskalasi dan menegakkan undang-undang antarabangsa dengan mengutuk serangan yang tidak sah dan menggalakkan dialog,” katanya.
Beliau menambah bahawa Putrajaya perlu melindungi kepentingan pengangkutan dan tenaga sambil mengelakkan sebarang persepsi berpihak kepada Washington atau Tehran.
Malaysia, menurutnya, seharusnya menggunakan Asean, Pertubuhan Kerjasama Islam dan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu untuk menggalakkan ketenangan sambil menyediakan pelan kontinjensi untuk risiko minyak, perdagangan dan konsular yang mungkin berlaku.
Melihat ke hadapan, Mohd Yazid berkata krisis ini boleh mempercepatkan penyelarasan strategi jangka panjang.
“Perubahan terbesar mungkin bukan hanya pada Iran, tetapi juga normalisasi perdagangan dan penyelarasan keselamatan yang didorong oleh krisis.
“Jika risiko di Hormuz terus tinggi, negara-negara Asia mungkin secara diam-diam akan mendiversifikasikan laluan pengangkutan, rakan tenaga, hubungan pertahanan dan saluran pembayaran mereka.
“Ini boleh perlahan-lahan membentuk semula aliansi dan keutamaan serantau, termasuk dalam Asean. Oleh itu, Malaysia harus bersedia bukan hanya untuk kejutan minyak tetapi juga untuk dunia di mana neutraliti strategik menjadi semakin sukar untuk dipertahankan.”
Sementara itu, penganalisis geopolitik dari Universiti Utara Malaysia, Assoc Prof Dr Mohamad Faisol Keling, menyatakan keyakinan bahawa Malaysia tidak akan menjadi sasaran dalam aspek keselamatan maritim.
“Secara amnya, Malaysia perlu mengisytiharkan atau memberitahu Iran jika ia melalui Selat Hormuz.
“Dengan hubungan baik antara Iran dan Malaysia, dan pada masa yang sama, Malaysia merupakan negara yang dihormati dan disegani oleh negara Arab dan Barat, saya yakin Malaysia tidak akan menjadi sasaran yang besar,” katanya.
Beliau menambah bahawa Malaysia harus terus mendasari dasar luar negaranya terhadap undang-undang antarabangsa, merujuk kepada Artikel 2(4) Piagam PBB, yang melarang penggunaan kekerasan terhadap negara lain, dan Artikel 54, yang menggambarkan hak negara untuk mempertahankan diri.
